دستورالعمل چک الکترونیک مصوب 1402/11/28

دستورالعمل چک الکترونیک مشتمل بر 9 ماده مصوب 1402/11/28 کمیسیون ابزارهای پرداخت و تسویه بانک مرکزی

شناسنامه دستورالعمل چک الکترونیک:

شماره ابلاغ:
تاریخ ابلاغ:
مرجع تصویب: کمیسیون ابزارهای پرداخت و تسویه بانک مرکزی
تاریخ تصویب: 1402/11/28 

بیشتر بخوانید:
+  مقررات صدور چک
+  صدور چک در آراء وحدت رویه قضایی
+  اسناد تجاری در آراء دیوان عدالت اداری
+  صدور چک در نظریات مشورتی

متن دستورالعمل چک الکترونیک:

با استناد به تبصره الحاقی ماده (1) قانون اصلاح قانون صدور چک (مصوب سال 1397)؛ دستورالعمل اجرایی تبصره مذکور، که زین پس به اختصار «دستورالعمل» نامیده شود به شرح ذیل تدوین گردیده و در مورخ 1402/11/28 به تصویب کمیسیون ابزارهای پرداخت و تسویه بانک مرکزی رسید:

فصل اول - تعاریف

ماده 1 - در این «دستورالعمل» عناوین زیر به جای عبارات مربوط به کار می‌رود. سایر عناوینی که در این «دستورالعمل» تعریف نگردیده است، تابع مفاد دستورالعمل حساب جاری مصوب یکهزار و دویست و چهل و هشتمین جلسه مورخ 1397/03/01 شورای پول و اعتبار و دستورالعمل اجرایی ماده (6) اصلاحی قانون صدور چک مصوب یکهزار و سیصد و ششمین جلسه مورخ 1399/09/25 شورای پول و اعتبار می‌باشد:

1-1- قانون اصلاح قانون صدور چک: قانون صدور چک مصوب سال 1355 با اصلاحات و الحافات بعدی ان؛

2-1- بانک: موسسه اعتباری است که به موجب قانون تحت عنوان «بانک» فعالیت می‌نماید و یا تحت عنوان «بانک» از بانک مرکزی مجوز تاسیس یا فعالیت دریافت کرده است و تحت نظارت بانک مرکزی فعالیت می‌نماید.

3-1- مشتری: به شخص حقیقی یا حقوقی دارنده حساب جاری با دسته چک اطلاق می‌گردد؛

4-1- قانون تجارت الکترونیکی: «قانون تجارت الکترونیکی» مصوب سال 1382
5-1- داده پیام (Data Message): وفق بند (الف) ماده (2) قانون تجارت الکترونیکی هر نمادی از واقعه اطلاعات یا مفهوم است که با وسایل الکترونیکی نوری و یا فناوریهای جدید اطلاعات تولید، ارسال دریافت ذخیره یا پردازش می‌شود.

6-1- امضای الکترونیکی: وفق بند(ی) ماده (2) «قانون تجارت الکترونیکی» عبارت است از هر نوع علامت منضم شده یا به نحو منطقی متصل شده به «داده پیام» که برای شناسایی امضای کننده داده پیام مورد استفاده قرار میگیرد؛

7-1- چک الکترونیکی: «چک الکترونیکی» موضوع تبصره ماده (1) قانون اصلاح قانون صدور چک» است که صدور، دریافت، تایید اطلاعات و انتقال آن به شخص دیگر در قالب «داده پیام» صورت گرفته و صدور آن منوط به «امضای الکترونیکی» صادر کننده است و مشمول قوانین و مقررات مرتبط با چک کاغذی حسب مورد می‌باشد.

8-1- سامانه چکاد (چک امن دیجیتال): زیر ساخت فنی صدور، تائید، انتقال و استعلام «چک الکترونیکی» می‌باشد؛

9-1- سامانه صیاد: سامانه صدور یکپارچه الکترونیکی دسته چک و نقل و انتقال چک نزد بانک مرکزی؛

فصل دوم - شرایط اعطای دسته «چک الکترونیکی» و اقلام اطلاعاتی «برگ چک الکترونیکی»

ماده 2 - «بانک» مکلف است برای ارائه دسته «چک الکترونیکی» به «مشتری» خود صرفاً از طریق «سامانه صیاد» و با لحاظ شرایط ماده 6 دستورالعمل اجرایی ماده (6) اصلاحی قانون صدور چک اقدام نماید.

تبصره: صدور دسته «چک الکترونیکی» با لحاظ ثبت چهار پنجم (80 واحد درصد) از مجموع تعداد برگه های آخرین دسته «چک الکترونیکی» در «سامانه صیاد» و یا ارائه به «بانک» امکان‌پذیر است. اعطای دسته چک جدید به صاحبان حساب‌های جاری تجاری حسب نوع چک منوط به اعاده آن به «بانک» یا ثبت در «سامانه صیاد» سه پنجم (60 واحد درصد) از برگه‌های آخرین دسته چک متصل به حساب تجاری است؛

ماده 3 - نمایش اقلام اطلاعاتی زیر مطابق مندرجات سامانه «صیاد» بر روی هر برگ «چک الکترونیکی» تخصیص یافته به «مشتری» الزامی است:

1-3- کلمه «چک الکترونیکی»؛

2-3- شناسه صیادی یکتا برای هر برگه «چک الکترونیکی»؛

3-3- سری و سریال «چک الکترونیکی»؛

4-3- محل درج اطلاعات هویتی صاحب حساب یا صاحبان حساب؛

5-3- شناسه حساب بانکی ایران (شبا) حساب؛

6-3- نام و شناسه اختصاصی شعبه بانک صادر کننده دسته «چک الکترونیکی»؛

7-3- اطلاعات هویتی شخص حقیقی یا حقوقی که «چک الکترونیکی» در وجه وی صادر و یا به وی منتقل شده است؛

8-3- محل درج تاریخ؛

9-3- محل درج مبلغ؛

10-3- محل درج علت صدور «چک الکترونیکی» در قسمت بایت در چارچوب موارد مندرج در بند (هـ) ماده (5) دستورالعمل اجرایی ماده (6) اصلاحی قانون صدور چک حسب مورد؛

تبصره 1: درج شرح صدور «چک الکترونیکی» در قسمت شرح، اختیاری می‌باشد.

تبصره 2: «بانک» موظف است محل درج حروف مبلغ و تاریخ «چک الکترونیکی» را به گونه‌ای تعبیه نماید که توسط صادر کننده چک به صورت خودکار و سیستمی در متن چک درج شود، تا امکان درج عدد یا حروف مغایر (سهواً یا عمداً) سلب گردد.

ماده 4 - ضمانت «چک الکترونیکی» به منظور التزام به تادیه وجه توسط شخص/ اشخاصی غیر از صادر کننده با «امضای الکترونیکی» ضامن/ ضامنین و با قید شخصی که ضمانت به نفع او صورت می‌گیرد (مضمون له)، امکان پذیر است.

فصل سوم - شرایط عدم پرداخت وجه «چک الکترونیکی» صدور گواهی نامه عدم پرداخت «چک الکترونیکی» و رفع سوء اثر از سوابق «چک الکترونیکی» برگشتی

ماده 5 - «بانک» در موارد زیر مجاز به پرداخت وجه «چک الکترونیکی» نیوده و با درخواست دارنده «چک الکترونیکی» موظف به صدور گواهینامه عدم پرداخت می‌باشد:

1-5- عدم کفایت موجودی حساب جاری و عدم امکان تامین وجه چک از محل سایر حساب‌های متعلق به صادرکننده در همان «بانک» (براساس بند 10-1 ذیل ماده 10 دستور العمل حساب جاری)؛

2-5- صدور دستور عدم پرداخت توسط «مشتری» یا ذی نفع یا قائم مقام قانونی وی، در چارچوب ماده (14) «قانون صدور چک» با این قید که در «چک الکترونیکی»، ادعای مفقودی مصداق ندارد؛

3-5- بسته بودن حساب جاری یا انسداد بخشی از تمامی موجودی آن از جمله به موجب قانون، دستور از مرجع قضایی یا به دستور «مشتری»؛

4-5- سایر موارد به موجب قوانین و مقررات موضوعه.

ماده 6 - در صدور گواهینامه عدم پرداخت «چک الکترونیکی» ضمن رعایت ماده 4 «قانون صدور چک»، قید اقلام اطلاعاتی زیر منطبق با اطلاعات مندرج در «سامانه چکاد» الزامی است:

1-6- درج عبارت گواهینامه عدم پرداخت «چک الکترونیکی»؛

2-6- درج مشخصات «چک الکترونیکی» (شامل اقلام اطلاعاتی شناسه صیادی، سری و سریال چک، تاریخ و مبلغ چک) و اطلاعات هویتی صادر کننده با هدف اعلام اطلاعات «چک الکترونیکی» به مرجع قضائی؛

3-6- بابت صدور «چک الکترونیکی»؛

4-6- هویت انتقال دهندگان «چک الکترونیکی» (ظهرنویس‌ها) تا شخصی که به عنوان آخرین ذینفع درخواست برگشت چک را داده است؛

5-6- شرح صدور «چک الکترونیکی»

6-6- درج هویت ضامن/ ضامنین صدور «چک الکترونیکی» و با قید هویت شخص/ اشخاصی که ضمانت به نفع آنها به عمل آمده است.

ماده 7 - گواهینامه عدم پرداخت چک الکترونیکی قابل انتقال به غیر نمی‌باشد. لیکن «چک الکترونیکی» برگشتی قابل انتقال به غیر است.

ماده 8 - در صورت تحقق هر یک از موارد مندرج در تبصره 3 ماده (5) مکرر «قانون اصلاح قانون صدور چک»، «بانک» مکلف است نسبت به رفع سوءاثر از سوابق «چک الکترونیکی» برگشتی اقدام نماید.

تبصره: بند ب تبصره 3 ماده (5) مکرر «قانون اصلاح قانون صدور چک» دال بر استرداد لاشه چک برگشتی به صادر کننده، به صورت انتقال سیستمی «چک الکترونیکی» به صادر کننده در «سامانه چکاد» محقق می‌گردد.

ماده 9 - سایر احکام، الزامات و سازوکارهای اجرایی ناظر بر صدور و تبادل «چک الکترونیکی»، حسب مورد تابع مفاد «قانون اصلاح قانون صدور چک» و مقررات مربوط از جمله دستورالعمل حساب جاری (ریالی) و آخرین اصلاحیه های آن‌ها می‌باشد.
 
************
 
خلاصه و نکات کلیدی دستورالعمل چک الکترونیک:

هدف کلی:
این دستورالعمل، مقررات اجرایی مربوط به صدور، انتقال و برگشت چک الکترونیکی را تعیین می‌کند تا با استفاده از فناوری اطلاعات، امنیت و قابلیت ردیابی این سند تجاری افزایش یابد.

نکات کلیدی و مقررات:
1. تعریف چک الکترونیکی:
*   چک الکترونیکی سندی است که صدور، دریافت، تأیید اطلاعات و انتقال آن به صورت الکترونیکی و در قالب «داده‌پیام» انجام می‌شود.
*   صدور آن منوط به «امضای الکترونیکی» صادرکننده است.
*   کلیه قوانین و مقررات مربوط به چک کاغذی، در مورد چک الکترونیکی نیز اعمال می‌شود.
2. سامانه‌های مرتبط:
*   سامانه چکاد (چک امن دیجیتال): زیرساخت فنی برای صدور، تأیید، انتقال و استعلام چک الکترونیکی.
*   سامانه صیاد: سامانه صدور یکپارچه الکترونیکی دسته چک که قبلاً معرفی شده است.
3. شرایط دریافت دسته چک الکترونیکی:
*   بانک‌ها مکلفند دسته چک الکترونیکی را منحصراً از طریق سامانه صیاد و با رعایت شرایط قانونی (مانند ماده 6 قانون اصلاحیه چک) صادر کنند.
*   برای دریافت دسته چک جدید، متقاضی باید 80٪ از برگه‌های آخرین دسته چک الکترونیکی خود را در سامانه صیاد ثبت کرده یا به بانک عودت داده باشد.
*   برای دارندگان حساب‌های تجاری، این شرط به عودت یا ثبت 60٪ از برگه‌های آخرین دسته چک تقلیل می‌یابد.
4. اطلاعات درج‌شده روی چک الکترونیکی:
اطلاعات اجباری که باید روی هر برگ چک الکترونیکی درج شود شامل موارد زیر است:
*   عبارت «چک الکترونیکی»
*   شناسه صیادی یکتا برای هر برگه
*   سری و سریال چک
*   اطلاعات هویتی صاحب حساب
*   شناسه شبا حساب
*   اطلاعات شعبه بانک صادرکننده
*   اطلاعات هویتی ذی‌نفع یا انتقال‌گیرنده
*   محل درج تاریخ و مبلغ
*   محل درج علت صدور چک (در چارچوب مقررات)
*   درج خودکار حروف مبلغ و تاریخ به گونه‌ای که امکان درج مغایر (عمدی یا سهوی) سلب شود.
5. ضمانت چک الکترونیکی:
*   ضمانت چک الکترونیکی با امضای الکترونیکی ضامن/ضامنین و با قید شخصی که ضمانت به نفع او صورت می‌گیرد، امکان‌پذیر است.
6. موارد عدم پرداخت و برگشت چک:
بانک در موارد زیر مجاز به پرداخت وجه چک الکترونیکی نبوده و موظف به صدور گواهی عدم پرداخت است:
*   عدم کفایت موجودی
*   صدور دستور عدم پرداوت توسط مشتری یا ذی‌نفع (ادعای مفقودی برای چک الکترونیکی مصداق ندارد)
*   بسته بودن یا مسدودی حساب
*   سایر موارد قانونی
7. محتوای گواهی عدم پرداخت:
گواهی عدم پرداخت باید حاوی اطلاعات دقیق چک، اطلاعات هویتی صادرکننده، هویت تمامی انتقال‌دهندگان (ظهرنویسان) و اطلاعات ضامنین باشد.
8. انتقال‌پذیری:
*   گواهی عدم پرداخت قابل انتقال به غیر نیست.
*   اما خود چک الکترونیکی برگشتی قابل انتقال به غیر است.
9. رفع سوءاثر:
*   در صورت تحقق شرایط قانونی برای رفع سوءاثر (مانند پرداخت بدهی)، بانک مکلف است نسبت به رفع سوءاثر از سوابق چک الکترونیکی برگشتی اقدام کند.
*   استرداد لاشه چک در مورد چک الکترونیکی، به معنای انتقال سیستمی چک به صادرکننده در سامانه چکاد است.

جمع‌بندی:
این دستورالعمل، چارچوب حقوقی و فنی لازم برای جایگزینی تدریجی چک‌های کاغذی با چک‌های الکترونیکی را فراهم می‌کند. هدف اصلی، افزایش امنیت، کاهش تقلب و تسهیل ردیابی چک از زمان صدور تا وصول یا برگشت است. مهم‌ترین مزیت چک الکترونیکی، شفافیت کامل در مورد زنجیره انتقالات و امکان اعمال مقررات یکسان با چک کاغذی است.