شیوه نامه استفاده از گزارش شرکت های اعتبارسنجی برای ارائه خدمت توسط موسسات بیمه مصوب 1404/09/12

شیوه نامه استفاده از گزارش شرکت های اعتبارسنجی برای ارائه خدمت توسط موسسات بیمه مصوب 1404/09/12 شورای عالی بیمه

شناسنامه شیوه نامه استفاده از گزارش شرکت های اعتبارسنجی برای ارائه خدمت توسط موسسات بیمه:

شماره روزنامه رسمی: ـ
تاریخ روزنامه رسمی: ـ
شماره ابلاغ: 1404/101/202388
تاریخ ابلاغ: 1404/10/21
مرجع تصویب: شورای عالی بیمه
تاریخ تصویب: 1404/09/12

بیشتر بخوانید:

مقررات تامین مالی تولید و زیرساختها   

موضوعات صنعت و تولید در آرای دیوان عدالت اداری       

موضوعات صنعت و تولید در نظریات مشورتی    

مقررات مرجع:
+  ماده (13) آئین نامه اجرائی ماده (5) قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت ها : بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران موظف است ظرف سه ماه از تاریخ ابلاغ این آیین نامه، شیوه نامه استفاده از گزارش های شرکت های اعتبارسنجی برای ارائه خدمت توسط شرکت های بیمه را تهیه و پس از تصویب شورای عالی بیمه ابلاغ نماید.
تبصره ـ شرکت های بیمه می توانند از خدمات شرکت های اعتبارسنجی نوع دو علاوه بر استعلام گزارش اعتباری از شرکت های اعتبارسنجی نوع یک مطابق مفاد آیین نامه اجرایی نحوه تأسیس و فعالیت شرکت های اعتبارسنجی موضوع جزء (1 ـ 5 ـ 3) بند (ب) ماده (2) قانون استفاده نمایند و دسترسی لازم در خصوص رویت گزارش های موضوع این تبصره را برای بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران فراهم نمایند.

متن شیوه نامه استفاده از گزارش شرکت های اعتبارسنجی برای ارائه خدمت توسط موسسات بیمه:

شورای عالی بیمه در اجرای ماده (13) آئین نامه اجرائی ماده (5) قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت ها موضوع نحوه استفاده از پایگاه داده اعتباری و گزارش های شرکت های اعتبارسنجی و تبصره آن و همچنین بند «5» ماده (17) قانون تأسیس بیمه مرکزی ایران و بیمه گری، شیوه نامه استفاده از گزارش های شرکت های اعتبارسنجی برای ارائه خدمت توسط مؤسسات بیمه را در تاریخ 1404/09/12 به شرح زیر تصویب نمود:

ماده 1 ـ کلیات و تعاریف:

1 ـ قانون: قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت ها مصوب 1402/12/22 مجلس شورای اسلامی؛

2 ـ آئین نامه اجرائی: آئین نامه اجرائی ماده (5) قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت ها موضوع نحوه استفاده از پایگاه داده اعتباری و گزارش های شرکت های اعتبارسنجی مصوب 1404/01/31 هیئت وزیران؛

ماده 2 ـ موسسات بیمه می توانند به صورت مستقیم با هریک از شرکت های اعتبارسنجی نوع 1 و 2 قرارداد همکاری منعقد نموده و حسب مورد از گزارش های اعتبارسنجی که در چارچوب قانون و آیین نامه اجرایی آن تهیه می شود، در ارائه خدمات زیر استفاده نمایند:

1 ـ به عنوان یکی از معیارهای عمومی تعیین نرخ حق بیمه انواع رشته های بیمه مشمول آیین نامه مقررات تعیین حق بیمه انواع رشته های بیمه ای (آیین نامه شماره 94 و اصلاحات بعدی آن).

2 ـ در بیمه های اعتباری جهت سنجش رتبه اعتباری مشتریان بیمه گذار.

3 ـ هنگام صدور بیمه نامه شخص ثالث بصورت اقساطی.

ماده 3 ـ نحوه پرداخت هزینه های مربوط به استفاده از گزارش های اعتبارسنجی، بر اساس مقررات و ضوابط مربوط و با توافق طرفین تعیین می گردد.

ماده 4 ـ مؤسسات بیمه موظفند از انتشار عمومی و یا استفاده غیرمجاز از رتبه اعتباری اشخاص حقیقی و حقوقی خودداری نموده و اصل محرمانگی، رازداری و امانت داری را در این خصوص رعایت نمایند.

##########

مضمون تحلیلی شیوه نامه استفاده از گزارش شرکت های اعتبارسنجی توسط مؤسسات بیمه:

1. انطباق با سیاست های کلان اقتصادی و اعتباری کشور:  
این شیوه نامه در چارچوب قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت ها (مصوب 1402) و آیین نامه اجرایی آن تنظیم شده است. هدف کلان، ایجاد پیوند نظام مند بین سیستم اعتبارسنجی ملی و صنعت بیمه برای افزایش شفافیت، کاهش ریسک و تسهیل ارائه خدمات بیمه ای است.

2. گسترش دامنه کاربرد داده های اعتبارسنجی:  
پس از استفاده بانک ها و مؤسسات مالی از گزارش های اعتبارسنجی، حالا صنعت بیمه نیز به طور رسمی مجاز شده است از این گزارش ها در سه حوزه کلیدی استفاده کند:
- تعیین نرخ حق بیمه (به عنوان یکی از معیارهای عمومی)  
- بیمه های اعتباری (برای سنجش رتبه اعتباری مشتریان)  
- بیمه شخص ثالث اقساطی

این امر نشان دهنده حرکت به سمت مدیریت ریسک داده محور در صنعت بیمه است.

3. تأثیر بر بازار بیمه و مشتریان:  
- برای بیمه گران: امکان ارزیابی دقیق تر ریسک پرتفوی، کاهش مطالبات معوق (به ویژه در بیمه های اعتباری و اقساطی)، و قیمت گذاری شده بر اساس رتبه اعتباری.  
- برای مشتریان: مشتریان با رتبه اعتباری بهتر ممکن است از نرخ حق بیمه مناسب تر بهره مند شوند. در مقابل، رتبه اعتباری ضعیف ممکن است منجر به افزایش نرخ یا حتی عدم ارائه خدمت شود.  
- تأثیر رفتاری: ممکن است مشتریان را به حفظ رفتار مالی منظم ترغیب کند، زیرا تاریخچه اعتباری آن ها حالا بر دسترسی به خدمات بیمه ای نیز تأثیرگذار است.

4. ملاحظات اجرایی و چالش ها:  
- مدل قراردادی: بیمه ها باید مستقیماً با شرکت های اعتبارسنجی نوع 1 و 2 قرارداد امضا کنند.  
- هزینه ها: نحوه پرداخت هزینه ها به عهده توافق طرفین گذاشته شده که می تواند منجر به تفاوت در هزینه تمام شده برای بیمه ها و در نهایت تفاوت در قیمت نهایی خدمت به مشتری شود.  
- حفظ حریم خصوصی: ماده 4 تأکید جدی بر محرمانگی داده های اعتباری دارد و هرگونه استفاده غیرمجاز یا انتشار عمومی را ممنوع کرده است. این موضوع با قوانین حفاظت از داده های شخصی همسو است.

5. جهت گیری آینده صنعت بیمه:  
این مصوبه گام مهمی به سمت حرفه ای تر شدن مدیریت ریسک در بیمه و همگرایی بیشتر با نظام مالی کشور است. در بلندمدت، ممکن است به توسعه محصولات بیمه ای جدید (مانند بیمه های متناسب با گروه های اعتباری خاص) و حتی امکان اعتبارسنجی خود بیمه گران توسط شرکت های اعتبارسنجی منجر شود.

6. نکته انتقادی بالقوه:  
این نظام ممکن است شکاف دسترسی به خدمات بیمه ای را بین مشتریان با رتبه اعتباری بالا و پایین عمیق تر کند. همچنین، دقت و به روز بودن داده های شرکت های اعتبارسنجی نقش حیاتی در انصاف این نظام خواهد داشت.

در کل، این شیوه نامه نشان دهنده تحول ساختاری در صنعت بیمه ایران از حالت سنتی به سمت مدل های داده بنیان و یکپارچه با اکوسیستم اعتباری کشور است.

############

حقوق و تکالیف و نکات مهم مندرج در مواد شیوه نامه:

 ماده 1: کلیات و تعاریف
- نکته مهم: تعریف چارچوب قانونی و اسناد بالادستی که این شیوه نامه بر اساس آنها تنظیم شده است:

  1. "قانون": قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت ها (مصوب 22/12/1402).
  
2. "آئین نامه اجرایی": مصوبه 31/01/1404 هیئت وزیران.

- تأثیر: این ماده، شیوه نامه را به قوانین و مقررات معتبر پیوند می دهد و از هرگونه تفسیر سلیقه ای جلوگیری می کند.

 ماده 2: حوزه های مجاز استفاده از گزارش های اعتبارسنجی

- حقوق مؤسسات بیمه:

  1. حق انعقاد قرارداد مستقیم: بیمه ها می توانند مستقیماً با شرکت های اعتبارسنجی نوع 1 و 2 قرارداد همکاری امضا کنند. (نیازی به واسطه نیست)

  2. حق استفاده از گزارش: می توانند از گزارش های اعتبارسنجی در سه حوزه مشخص استفاده کنند.

- تکالیف مؤسسات بیمه (محدوده مجاز):

  استفاده فقط در چارچوب زیر مجاز است:

  1. بند 1: به عنوان یکی از معیارهای عمومی تعیین نرخ حق بیمه در رشته های بیمه ای مشمول آیین نامه شماره 94. (نکته مهم: این گزارش ها تنها *یکی از* معیارها هستند و نباید به عنوان *تنها معیار* تعیین نرخ استفاده شوند.)

  2. بند 2: در بیمه های اعتباری برای سنجش رتبه اعتباری مشتریان بیمه گذار.

  3. بند 3: هنگام صدور بیمه شخص ثالث به صورت اقساطی.

- نکته کلیدی: این ماده به صراحت حوزه های مجاز را احصا کرده است. استفاده در سایر حوزه ها (مثلاً بیمه عمر یا درمان) بدون مجوز جدید، غیرمجاز محسوب می شود.

 ماده 3: نحوه پرداخت هزینه ها

- حقوق و اختیارات طرفین:

  - نحوه پرداخت هزینه های استفاده از گزارش ها توافقی است.

  - این توافق باید در چارچوب مقررات و ضوابط مربوط (که احتمالاً توسط بیمه مرکزی یا مراجع دیگر تعیین می شود) صورت پذیرد.

- نکته مهم: این ماده سکوت اختیاری دارد و مدل های مختلفی مانند پرداخت اشتراک، پرداخت به ازای هر گزارش، یا مدل های ترکیبی را امکان پذیر می سازد. این موضوع می تواند بر رقابت پذیری بین شرکت های اعتبارسنجی و همچنین هزینه نهایی برای بیمه ها تأثیر بگذارد.

 ماده 4: تکالیف محرمانگی و امنیت داده ها

- تکالیف سنگین مؤسسات بیمه:

  1. تکلیف به خودداری: باید از انتشار عمومی و استفاده غیرمجاز از رتبه اعتباری اشخاص حقیقی و حقوقی خودداری کنند.

  2. تکلیف به رعایت اصول: باید اصول محرمانگی، رازداری و امانت داری را رعایت کنند.

- نکته حیاتی: این ماده، حفاظت از داده های شخصی و اعتباری مشتریان را در اولویت قرار می دهد. هرگونه نقض این ماده می تواند علاوه بر مسئولیت انتظامی از سوی بیمه مرکزی، منجر به مسئولیت مدنی و حتی کیفری برای مؤسسه بیمه بر اساس قوانین مرتبط (مانند قانون جرایم رایانه ای) شود.

- محدودیت حق استفاده: حق استفاده از گزارش، هرگز به معنای مالکیت داده یا حق انتشار آن نیست. داده ها فقط برای هدف مشخص و محدود مندرج در ماده 2 قابل استفاده هستند.

 تبصره ها و بندهای ویژه:

در متن ارائه شده، تبصره ای ذکر نشده است. اما با توجه به متن، بندهای سه گانه ماده 2 از اهمیت فوق العاده ای برخوردارند، چرا که:

- آنها حدود اختیارات مؤسسات بیمه را به وضوح ترسیم می کنند.

- هر بند، یک کاربرد مجزا و تأثیرگذار را در فرآیند بیمه گری تعریف می کند.

 جمع بندی نکات کلیدی حقوقی و عملیاتی:

1.  مبنای قانونی مستحکم: شیوه نامه بر پایه قوانین مصوب مجلس و هیئت وزیران است.

2.  حوزه ی استفاده، محدود و مشخص است (فقط سه مورد). استفاده در سایر موارد نیاز به مجوز جدید دارد.

3.  رتبه اعتباری تنها یک معیار از بین چند معیار برای تعیین نرخ حق بیمه است.

4.  رعایت حریم خصوصی و محرمانگی داده ها یک تکلیف غیرقابل اغماض است.

5.  مدل هزینه گذاری منعطف و توافقی است که نیاز به دقت مؤسسات بیمه در انعقاد قرارداد دارد.

6.  دسترسی مستقیم به شرکت های اعتبارسنجی بدون نیاز به واسطه، فرآیند را تسهیل می کند.

این تحلیل نشان می دهد که شیوه نامه در عین حال که ابزار قدرتمندی در اختیار بیمه ها قرار می دهد، محدودیت ها و تکالیف حرفه ای و اخلاقی سنگینی نیز برای آنها ایجاد کرده است.

########

محتوی کاربردی ویژه وکلای حقوقی و دعاوی مرتبط با بیمه و اعتبار:

این شیوه نامه بستر جدیدی از چالش های حقوقی، فرصت های استنادی و حوزه های احتمالی اختلاف را ایجاد می کند. وکلا در نقش های مختلف (مشاوره، قراردادها، حل اختلاف) باید به موارد زیر توجه ویژه داشته باشند:

 1. حوزه های احتمالی بروز اختلاف و طرح دعوا

- از سوی بیمه گذاران (اشخاص حقیقی/حقوقی):

    - اعتراض به نرخ حق بیمه: ادعای تخلف از ماده 2 (بند 1) مبنی بر اینکه مؤسسه بیمه، گزارش اعتبارسنجی را به عنوان تنها معیار تعیین نرخ قرار داده و سایر معیارهای آیین نامه 94 را نادیده گرفته است.

    - افشای غیرمجاز اطلاعات: طرح دعوای نقض حریم خصوصی و محرمانگی داده ها بر اساس ماده 4. اگر اطلاعات اعتباری مشتری به هر شکل به اشخاص ثالث درز کند یا بدون مجوز استفاده شود.

    - تأثیر نامناسب گزارش نادرست: اگر گزارش شرکت اعتبارسنجی حاوی خطا یا اطلاعات منسوخ باشد و منجر به رد درخواست بیمه، تحمیل نرخ فوق العاده بالا یا قطع خدمت شود، هم شرکت اعتبارسنجی و هم مؤسسه بیمه (به دلیل عدم بررسی منطقی) ممکن است مسئول باشند.

    - تبعیض نامتعارف: ادعای تبعیض بر مبنای رتبه اعتباری، در مواردی که ارتباط منطقی بین رتبه و ریسک بیمه ای (مثلاً در بیمه درمان) برقرار نباشد.

- از سوی مؤسسات بیمه در مقابل شرکت های اعتبارسنجی:

    - عدم صحت و به روزرسانی داده ها: دعوای جبران خسارت ناشی از ارائه گزارش های غیردقیق که منجر به تصمیم گیری اشتباه و ضرر مالی برای بیمه شده است.

    - تخلف از قرارداد: در خصوص مدل پرداخت هزینه (ماده 3) یا محدوده استفاده مجاز از گزارش ها.

 2. نکات کلیدی برای تنظیم قرارداد بین مؤسسه بیمه و شرکت اعتبارسنجی

وکلا باید در قراردادهای همکاری به این موارد بپردازند:

- شروط مربوط به «کیفیت و دقت داده ها»: تضمین های لازم از سوی شرکت اعتبارسنجی درباره صحت، کامل بودن و به روز بودن اطلاعات.

- تقسیم مسئولیت در قبال خطای داده ها: مشخص کردن مسئولیت هر طرف در قبال خسارات وارده به اشخاص ثالث (بیمه گذاران) ناشی از خطا در گزارش.

- حوزه مجاز استفاده از داده ها: تصریح دقیق به سه حوزه مذکور در ماده 2 شیوه نامه به عنوان تنها موارد استفاده مجاز. هرگونه استفاده اضافی نیاز به اصلاح قرارداد دارد.

- مدل هزینه گذاری و پرداخت (ماده 3): شفافیت کامل در تعرفه ها، روش پرداخت و شرایط تعدیل آن.

- محافظت از داده و محرمانگی (ماده 4): درج تعهدات خاص شرکت اعتبارسنجی مبنی بر رعایت قوانین حفاظت داده (مثل قانون جرائم رایانه ای) و مسئولیت آن در برابر نقض داده.

- مدت قرارداد و شرایط فسخ: با توجه به نوپا بودن این همکاری، درج شروط فسخ معقول و امکان بازنگری دوره ای ضروری است.

3. استنادات و دفاعیات حقوقی کلیدی

- برای دفاع از مؤسسه بیمه:

    - تأکید بر رعایت دقیق محدوده های مصرح در ماده 2 به عنوان سند مجوزدهنده.

    - استناد به توافقی بودن هزینه ها طبق ماده 3 در صورت اعتراض طرف مقابل.

    - استناد به تکلیف محرمانگی در ماده 4 به عنوان التزام بیمه به رعایت قانون، در صورت اتهام افشا.

    - استفاده از این استدلال که رتبه اعتباری تنها یک معیار از بین معیارهای متعدد است و تصمیم نهایی برآیند همه عوامل است.

- برای طرح دعوا به نفع بیمه گذار زیان دیده:

    - تخلف از ماده 4: اثبات نقض محرمانگی از طریق هرگونه مدرک (ایمیل، نامه، شهادت) مبنی بر افشای اطلاعات.

    - تخلف از ماده 2: جمع آوری ادله (مانند مکاتبات یا اعلام شفاهی کارمند بیمه) که نشان دهد تصمیم گیری منحصراً بر اساس گزارش اعتباری بوده است.

    - قاعده تسبیب: اگر خسارت ناشی از تقصیر شرکت اعتبارسنجی (گزارش غلط) و تقصیر مؤسسه بیمه (عدم احتیاط کافی) باشد، هر دو مسئول جبران خسارت هستند.

    - قانون جرائم رایانه ای (ماده 742 و بعد): در صورت نقض شدید محرمانگی داده ها، امکان طرح دعوای کیفری نیز وجود دارد.

4. توصیه های پیشگیرانه به موکلین (مؤسسات بیمه)
1.  تدوین دستورالعمل داخلی: ایجاد دستورالعمل شفاف برای کارکنان درباره چگونگی، زمان و حدود استفاده از گزارش های اعتبارسنجی و محافظت از آنها.
2.  آگاهی بخشی به مشتری: درج شرطی در فرم های درخواست بیمه مبنی بر اخذ رضایت آگاهانه مشتری برای استعلام اعتباری، همراه با توضیح حدود استفاده از آن (بر اساس ماده 2). این کار از اتهام نقض حریم خصوصی می کاهد.
3.  مستندسازی فرآیند تصمیم گیری: حفظ سوابق و مستنداتی که نشان دهد نرخ قطعی حق بیمه یا تصمیم صدور/عدم صدور، بر اساس ترکیبی از عوامل (و نه فقط گزارش اعتباری) اتخاذ شده است.
4.  بیمه مسئولیت حرفه ای : بررسی پوشش های بیمه مسئولیت موجود در قبال دعاوی ناشی از خطا یا غفلت در استفاده از این گزارش ها.

این شیوه نامه یک زمین بازی جدید حقوقی ایجاد کرده است. موفقیت وکلا در این حوزه در گرو شناخت عمیق هر دو حوزه حقوق بیمه و حقوق فناوری اطلاعات/حفاظت داده است.