آیین نامه سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی مصوب 1400/02/20
واحد بهداشت و درمان باید یا ارزیابی و معاینه دوره ای سلامت، نیازهای بالقوه و بالفعل بهداشتی و درمانی مددجویان را مشخص و فرایند رشد آنان را پایش کند و در صورت تشخیص هرگونه بیماری جسمی یا روانی، سوء مصرف مواد یا دیگر وضعیت هایی کـه ممکن است مانع پذیرش مددجو در جامعه شود یا آن را بـه تاخیر اندازد، برای درمان آن اقدام کند.
چنانچه از نظر پزشک کانون، اقدام های تشخیصی و درمانی در واحد بهداشت و درمان امکان پذیر نباشد، مددجو بـه مرکز مناسب خارج از کانون منتقل می شود. در این صورت پزشک کانون مکلف است مراتب را بـه رییس بخش گزارش کند و رییس بخش نیز موظف بـه پیگیری از زمان اعزام تا بازگشت مددجو است. ترتیب و چگونگی اعزام، اعلام موضوع بـه مقام قضایی، اخذ و ارائه مجوزها و مراقبت از مددجو در دوره انتقال بر عهده رییس کانون است.
تبصره ـ در موارد فوریت، بـه درخواست پزشک و دستور رییس کانون یا جانشین وی، مددجو بلافاصله بـه مراکز خارج از کانون اعزام و مراتب بـه مراجع قضایی مربوط منعکس می شود.
والدین، اولیاء یا سرپرست قانونی و یا هر فرد تعیین شده توسط مددجو حق دارد بـه شیوه مطمئن و در هر زمان از سلامت مددجو مطلع شود و رییس کانون موارد بیماری، انتقال، بستری در مراکز درمانی یا هرگونه تغییری در وضعیت مددجو را حداکثر ظرف دوازده ساعت بـه افراد مذکور اطلاع می دهد.
مددجوی بی سواد، کم توان، مبتلا بـه اختلال های شناختی یا مشکلات یادگیری باید از آموزش های ویژه و متناسب برخوردار باشد.
واحد بهداشت و درمان با بهره گیری از خدمات تخصصی روان شناسی و روان پزشکی ارزیابی اولیه و نظام یافته، تشخیص و درمان مسائل مربوط بـه سلامت روان و ثبت تغییرات رفتاری مددجویان را در مدت اقامت آنان بر عهده دارد و موظف است مددجو را پس از ترخیص و از طریق مرکز مراقبت بـه مراکز خدمات اجتماعی خارج از موسسه یا دیگر مراکز درمانی مرتبط ارجاع دهد و ادامه درمان را پیگیری کند.
در مواردی کـه درمان مددجوی مبتلا بـه اختلال شدید روانی در خارج از کانون امکان پذیر باشد، در صورت لزوم و پس از گزارش روان شناس یا روان پزشک بـه بخش های درمانی خارج از کانون منتقل می شود.
گزارش های متضمن رفتارهای پرخاش گرانه، خودزنی، اقدام یا تهدید بـه خودکشی بلافاصله توسط روان شناس یا روان پزشک کانون بررسی می شود و اقدام و مداخله لازم بـه عمل می آید و نتیجه ضمن ثبت در سامانه الکترونیکی سلامت، بـه مدیرکل زندان های استان اعلام می شود. مدیرکل زندان های استان بـه صورت فصلی گزارش تحلیلی اقدام های موضوع این ماده را بـه معاونت سلامت و اصلاح و تربیت سازمان علام می کند.
مدیر کانون امکان برقراری جلسات مشاوره فردی، گروهی، خانوادگی، گروه درمانی و هر نوع مداخله مورد نیاز روان شناسان مجرب را با رویکرد حمایتی و هدایتی و برای حل تعارض های فردی و خانوادگی فراهم می آورد.
مدیر کانون گزارش های روان شناسی و روان پزشکی واحد بهداشت و درمان را کـه ممکن است در فرایند تصمیم گیری قضایی مددجویان موثر باشد، برای مرجع قضایی مربوط ارسال می کند.
مدیر کانون و مسئول واحد امور قضایی مکلفند در راستای اجرای ماده 90 قانون مجازات اسلامی از تمام ظرفیت های قانونی برای تقلیل مدت نگهداری مددجو در کانون و یا خروج او از کانون و همچنین برخورداری مددجو از دیگر ارفاق های قانونی استفاده کنند.
مدیر کانون می تواند بـه منظور پیش گیری و درمان اعتیاد از گروه ها و سازمان های غیردولتی داوطلب از جمله گروه های خودیار و همسان با رعایت شرایط و ارزیابی صلاحیت کمک گیرد.
مدیر کانون مکلف است از طریق مراجع مربوط برای اخذ اوراق سجلی و هویتی مددجویان یا کودکان فاقد اوراق هویتی اقدام کند.
مبحث دوم ـ حریم خصوصی و ارتباط با جامعه
محل و نحوه ملاقات مددجو متناسب با سن آن ها و در صورت اقتضا ممکن است متفاوت از بزرگسالان باشد.
بـه منظور تسهیل ارتباط مددجو با خانواده یا در مواردی کـه مصالح وی اقتضا کند، انتقال وی از یک کانون بـه کانون دیگر مطابق مقررات انجام می شود.
احترام بـه حریم خصوصی مددجو و حمایت از وی در کانون الزامی است و اطلاعات مددجو باید محرمانه بماند.
مبحث سوم ـ خدمات پس از خروج
واحد امور قضایی کانون هر هفته فهرست مددجویان در معرض ترخیص را استخراج و بـه مرکز مراقبت ارسال می کند.
مرکز مراقبت بـه منظور تسهیل و تکمیل فرایند بازپروری، جامعه پذیری، تثبیت وضعیت مددجو و رفع مشکلات وی از قبیل ارتباط با خانواده و جامعه، ادامه تحصیل و تکمیل آموزش، ادامه درمان اعتیاد و خدمات سلامت روان، اسکان، تامین هزینه های سفر، تهیه اسناد سجلی و هویتی، تامین هزینه ها و امکانات زندگی و اشتغال مددجو اقدام های زیر را بـه عمل می آورد:
الف ـ معرفی بـه سازمان بهزیستی کشور، کمیته امداد امام خمینی (ره)، نهادهای دولتی و غیردولتی و تشکل های مردم نهاد جهت رفع نیازهای مددجو و خانواده وی و ارائه خدمات و بسته های حمایتی؛
ب ـ هم فکری و همکاری با نهادهای دولتی و غیردولتی مربوط جهت رفع مشکلات مددجو و آماده سازی وی برای زندگی در جامعه؛
پ ـ اطلاع از وضعیت مددجو پس از آزادی، از طریق ارتباط مستقیم و منظم مددکاران اجتماعی مرکز مراقبت با وی یا خانواده وی؛
ت ـ پیگیری و مشارکت در ایجاد و راه اندازی مراکز اسکان موقت با همکاری سازمان بهزیستی کشور، بنیاد مستضعفان، سازمان اوقاف، شهرداری ها و دیگر نهادهای حمایت کننده؛
ث ـ مشارکت در ارزیابی اولیه و طراحی برنامه بازپروری و اجرای آن از ابتدای ورود مددجو بـه کانون؛
ج ـ پیگیری از نهادهای دولتی و صنفی جهت اخذ اسناد سجلی و هویتی و دیگر مجوزها.
تبصره ـ در مورد مددجویانی کـه بدون برنامه ریزی و اطلاع قبلی ترخیص می شوند، خدمات مذکور در این ماده در اولین فرصت و با رعایت اولویت ارائه می شود.
مددکار مسئول پرونده مددجو پیش از ترخیص، خانواده را مطلع و از آنان دعوت می کند بـه هنگام ترخیص در کانون حاضر باشند. چنانچه بـه هر دلیل خانواده بـه هنگام ترخیص حضور نداشت، مددکار از طریق مرکز مراقبت برای انتقال مطمئن و سالم مددجو بـه منزل و خانواده وی اقدام می کند.
تبصره ـ مرکز مراقبت باید برای چنین مواردی امکانات و بودجه هایی را آماده و در دسترس داشته باشد.
فصل چهارم ـ بازرسی، پایش و رسیدگی بـه شکایات
هر مددجو باید فرصت و امکان ارائه درخواست، شکایت و اعتراض خود را بدون محدودیت و در صورت امکان بـه صورت محرمانه و الکترونیکی بـه رییس کانون، نمایندگان وی، مدیرکل زندان های استان، بازرسان کانون و مقام های قضایی و نظارتی مربوط، داشته باشد و از نتایج آن ظرف بیست روز کاری مطلع شود. مددجویان باید بـه طریق مقتضی از این فرایند آگاه شوند.
واحدهای امور قضایی و بازرسی موسسه، باید همه وقت و بـه روش های مختلف از جمله از طریق کیوسک الکترونیکی و تماس تلفنی، شکایات شفاهی و کتبی مددجویان را جمع آوری، رسیدگی و نتیجه را منعکس کنند. شکایت شفاهی در صورت مجلس درج می شود.
مددجو می تواند در تنظیم و پیگیری درخواست یا شکایت خود، از اعضای خانواده، مشاور حقوقی و سازمان های غیردولتی مرتبط کـه در دسترس باشند، بـه نحو مقتضی کمک بخواهد.
مددجو می تواند آزادانه و بدون هرگونه مانعی با بازرسان و مقام هایی کـه برای بازدید مراجعه می کنند، صحبت کند.
رییس کانون باید روزنانه از تمامی بخش های کانون بازدید کند و حداقل هفته ای یک بار با مددجویان متقاضی و خانواده های آنان ملاقات حضوری داشته باشد و بـه درخواست های آنان رسیدگی کند.
کارکنان کانون هرگونه سوء استفاده، آزار، تخلف یا تعدی نسبت بـه مددجویان را بلافاصله و بـه صورت کتبی بـه مقام مافوق خود یا مقام های ذی صلاح گزارش می کنند و رییس کانون در صورت احراز مورد، مراتب را بـه مراجع قضایی گزارش می کند.
اعزام و انتقال مددجو بـه مراجع قضایی و دیگر مراجع مربوط، مراکز درمانی، تربیتی و آموزشی و مرخصی های تحت الحفظ بر اساس ضوابطی کـه از سوی سازمان اعلام می شود، بـه عهده نیروهای مسلح یگان انتظامی سازمان است. مامور اعزام و بدرقه دختران باید از بین بانوان باشد و یا حداقل یکی از کارکنان زن آنان را همراهی کند. بـه هنگام اعزام، مددجو باید پوشش مناسبی داشته باشد بـه نحوی کـه سلامت و شخصیت آنان را تامین کند. استفاده از دستبند در موارد یاد شده برای مددجو، بـه جز در موارد ضروری بـه تشخیص رییس کانون، مجاز نیست.
اطلاعات، سوابق و آمار جرایم، ویژگی های جمعیت شناختی، روان شناختی و پزشکی مددجویان بـه صورت مرتب جمع آوری و توسط واحد آمار و رایانه دسته بندی، نگهداری و بـه نهادهای مربوط گزارش می شود و در صورت نیاز، بدون افشای هویت آنان در اختیار مراکز علمی و پژوهشی قرار می گیرد.
کانون حقوق و وظایف مددجویان را در قالب کتابچه ای تدوین و در بدو ورود در اختیار آن ها قرار می دهد. در صورت لزوم، این حقوق بـه نحو مقتضی بـه مددجو تفهیم می شود.
معاونت سلامت، اصلاح و تربیت سازمان، دستورالعمل ویژه مراقبت از مددجویان را با رویکرد ارتقای سطح اخلاقی، حفظ کرامت و سلامت آنان و نیز اتخاذ تدابیر پیش گیرانه از انحراف مددجویان و آزار رسانی بـه آن ها را تدوین و جهت اجرای آن اقدام می کند.
در موارد سکوت این بخش از آیین نامه، قواعد کلی آیین نامه حاکم است.
بخش ششم ـ متهمان و محکومان دادسراها و دادگاه های نظامی
وظایف و اختیاراتی کـه برای دادستان یا قاضی اجرای احکام دادسرای عمومی و انقلاب مقرر شده است، در مورد موسسه های کیفری نظامی بر عهده دادستان نظامی یا قاضی اجرای احکام دادسرای نظامی است.
تبصره ـ منظور از نظامی، افراد مصرح در بندهای «الف» تا «ح» ماده 1 قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب 1382 است.
متهم و محکوم نظامی با رعایت مقررات اجرایی سازمان در موسسه های کیفری، جدای از دیگر زندانیان نگهداری می شوند.
در مراکز استان هایی کـه فاقد موسسه های کیفری نظامی هستند و یا ظرفیت پذیرش مناسب و کافی ندارند، متهمان و محکومان در بند اختصاصی نظامیان و جدای از دیگر زندانیان نگهداری می شوند.
محکومان غیرنظامی دادگاه های نظامی جهت تحمل محکومیت حبس بـه موسسه های کیفری عمومی معرفی می شوند.
افرادی کـه محکومیت حبس آنان بـه اخراج از خدمت منجر شود یا بـه تبع احکام دادگاه ها و یا تصمیم کمیسیون های داخلی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران از خدمت اخراج شوند، بـه دستور قاضی اجرای احکام دادسرای نظامی برای تحمل کیفر حبس بـه موسسه عمومی معرفی می شوند.
متهمان و محکومان بر اساس جنس، نوع عضویت شامل پایور و وظیفه، درجه و رتبه شامل کارمند، درجه دار و افسر تا حد امکان سابقه، نوع جرم، شخصیت و میزان محکومیت، تفکیک و طبقه بندی می شوند.
برنامه های اصلاح و تربیتی در موسسه های کیفری ویژه نظامیان علاوه بر برنامه های عمومی، شامل برنامه های آموزشی نظری در جهت بالا بردن توان رزمی و روحیه سربازی و دانش نظامی متهمان و محکومان نیز می باشد. یگان های نظامی و انتظامی در اجرای برنامه های آموزشی یا موسسه مربوط همکاری می کنند.
در صورت ضرورت مداوای متهمان و محکومان نظامی در مراکز درمانی خارج از موسسه، اولویت با مراکز درمانی نظامی و انتظامی است. این مراکز مکلف بـه درمان رایگان افراد معرفی شده می باشند.
محصلان مراکز نظامی و انتظامی با کمتر از هجده سال سن کـه مشمول قانون استخدام نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران هستند، در صورت داشتن قرار منجر بـه بازداشت یا حکم محکومیت، در کانون اصلاح و تربیت نگهداری می شوند.
متهمان و محکومان نظامی دیگر مراجع قضایی کـه بـه موسسه منتقل می شوند، تابع مقررات این فصل هستند.
اصلاح 1400/10/29 ـ نحوه نگهداری متهمان و محکومان دادسراها و دادگاه های نظامی بـه موجب مواد این بخش است. در موارد سکوت، مطابق دیگر مقررات این آیین نامه اقدام می شود.
بخش هفتم ـ دیگر مقررات
رعایت مفاد آیین نامه برای تمام کارکنان سازمان و دیگر اشخاص حقیقی و حقوقی مرتبط با سازمان الزامی است و در صورت وجود دلیل و شواهدی بر نقض مقررات آن یا احتمال تخلف از این مقررات، موضوع باید بـه مقام های مافوق با سازمان و دیگر مراجع دارای صلاحیت گزارش شود.
سازمان در راستای کاهش وابستگی بـه بودجه عمومی و جبران خسارات وارده بـه بیت المال در اثر ارتکاب جرم و اجرای مجازات حبس و بـه منظور افزایش کمیت و کیفیت خدمات زندان بانی و ایجاد زیرساخت های جدید، با طی مراحل قانونی و اخذ مجوزهای لازم، امکان اخذ هزینه های جاری موسسه های کیفری را از دیگر بخش ها و منابع مالی از جمله جبران قسمتی از هزینه ها توسط محکومان پس از آزادی، فراهم می کند.
سازمان آمارها و اطلاعات زیر را بـه نحو توصیفی و تحلیلی تهیه و در فواصل زمانی تعیین شده بـه رییس قوه قضاییه و دادستان کل کشور گزارش می کند:
الف ـ گزارش سالانه شامل:
1 ـ آمار مقایسه ای وضعیت بخش های مختلف سازمان از حیث سرانه ها و شاخص های استاندارد زندان و زندان بانی؛
2 ـ فراوانی مربوط بـه انواع جرایم، قرارها، احکام و آمار تعداد متهمان و محکومان از حیث تعداد، سن، جنس، تابعیت، اقامتگاه، سوء سابقه و دیگر مشخصه ها؛
3 ـ آمار مربوط بـه وضعیت محکومان بـه قصاص و اعدام؛
4 ـ عملکرد موسسه های کیفری از حیث حرفه آموزی، اشتغال، مراقبت های پس از خروج، بهداشت و درمان و تعامل و بهره مندی از ظرفیت شورای حل اختلاف، تشکل های مردم نهاد و کارآفرینان بخش خصوصی؛
5 ـ آمار رتبه بندی عملکرد دادگستری های سراسر کشور از حیث شاخص های مربوط بـه کاهش جمعیت زندان ها.
ب ـ گزارش فصلی شامل:
1 ـ فراوانی مربوط بـه انواع جرایم، قرارها، احکام، و آمار تعداد متهمان و محکومان از حیث تعداد، سن، جنس، تابعیت، اقامتگاه و سوء سابقه و دیگر مشخصه ها؛
2 ـ آمار محکومان بهره مند از مرخصی و مرتکبان غیبت از مرخصی؛
3 ـ آمار وضعیت محکومان مالی؛
4 ـ آمار محکومان بهره مند از ارفاق های قانونی از قبیل عفو، پذیرش توبه، آزادی مشروط، آزادی تحت سامانه الکترونیکی، تعلیق اجرای مجازات و بهره مندی از نظام نیمه آزادی؛
5 ـ آمار وضعیت متهمان تحت قرار؛
6 ـ عملکرد شوراهای حل اختلاف مستقر در زندان؛
7 ـ آمار بازدید قضات از موسسه های کیفری؛
8 ـ آمار زندانیان مربوط بـه جرایم علیه امنیت و زندانیان نظامی و وضعیت بازداشتگاه های امنیتی و انتظامی و تعداد متهمان و محکومان مربوط؛
9 ـ آمار عملکرد و مصوبات شوراهای طبقه بندی و نتایج حاصل شده در مراجع قضایی؛
10 ـ آمار مربوط بـه ظرفیت پذیرش موسسه های کیفری.
پ ـ گزارش ماهانه شامل:
1 ـ آمار و اطلاعات مربوط بـه وضعیت زندانیان دارای بیماری های مسری یا صعب العلاج و آمار خودکشی، خودزنی، فوت و قتل در موسسه کیفری؛
2 ـ آمار قرارها و احکام نامتناسب منجر بـه بازداشت های غیر ضروری؛
3 ـ آمار ورودی و خروجی انواع موسسه های کیفری و مدت ماندگاری متهمان؛
4 ـ بازداشت های منتهی بـه برائت یا منع تعقیب.
در راستای رسالت ملی پیش گیری از وقوع جرم، سازمان حداقل بـه طور سالانه، اطلاعات و آمارهای توصیفی و تحلیلی متناسب را تهیه و در اختیار حوزه ریاست قوه قضاییه، دبیرخانه شورای عالی پیش گیری از وقوع جرم، وزارت دادگستری و کمیسیون حقوق و قضایی مجلس شورای اسلامی قرار می دهد.
سازمان بـه منظور ارزیابی عملکرد مسئولان و کارکنان موسسه های تابعه، مبتنی بر شاخص هایی نظیر کمیت و کیفیت اجـرای حکم، میزان اثربخشی در حرفه آموزی و اشتغال مجرمان، اجرای طرح طبقه بندی زندانیان، جلب مشارکت نهادهای مردمی در فرایند اصلاح مجرمان و صلح و سازش، جلب مشارکت نهادهای فرهنگی برای اصلاح باورها، انجام اقدامات تربیتی، تفهیم حقوق و تکالیف زندانیان، نتایج اعلام نظر برخط زندانیان و نتایج نظارت ها و بازرسی های پنهان، فوق العاده و موردی مراجع نظارتی قوه قضاییه، نسبت بـه راه اندازی «سامانه جامع ارزیابی عملکرد مسئولان و کارکنان» اقدام می نماید. این سامانه باید قابلیت مشاهده برخط نتایج ارزیابی را برای کارکنان داشته و امکان دسترسی سلسله مراتب سازمانی و مراجع نظارتی قوه قضاییه را فراهم آورد.
نتایج ارزیابی این سامانه باید در تعیین وضعیت افراد در نظام های منابع انسانی از جمله جبران خدمات، ارتقاء شغلی، نقل و انتقال و تمدید قرارداد، محوریت داشته باشد. دستورالعمل اجرای این ماده ظرف شش ماه پس از لازم الاجرا شدن این آیین نامه توسط «معاونت توسعه، مدیریت و منابع سازمان» تهیه و بـه تصویب رییس سازمان می رسد.
دستورالعمل های موضوع این آیین نامه بـه شرح زیر، ظرف شش ماه از تاریخ اجرایی شدن آن، تدوین و بـه تصویب رییس سازمان می رسد:
الف ـ دستورالعمل «تشکیل و بـه کارگیری سامانه اقدامات حمایتی و نحوه استفاده از ظرفیت نهادهای مردمی» بـه پیشنهاد معاونت سلامت، اصلاح و تربیت و معاونت توسعه مدیریت و منابع با همکاری دفتر حفاظت و اطلاعات سازمان؛
ب ـ دستورالعمل «نحوه محاسبه و اعمال امتیاز رفاهی و نمره اعتباری بر اساس پرونده رفتاری زندانیان» بـه پیشنهاد معاونت سلامت، اصلاح و تربیت سازمان؛
پ ـ دستورالعمل «اشتغال زندانیان و نظام انگیزشی برای مشارکت فعال بخش خصوصی و کارکنان موسسه» بـه پیشنهاد معاونت سلامت، اصلاح و تربیت سازمان؛
ت ـ دستورالعمل «ارتقاء سامانه های نظارتی، مخابراتی و الکترونیکی موسسه های کیفری» بـه پیشنهاد دفتر حفاظت و اطلاعات و دفتر آمار و فناوری اطلاعات سازمان؛
ث ـ دستورالعمل «سامانه جامع ارزیابی عملکرد مسئولان و کارکنان سازمان» بـه پیشنهاد معاونت توسعه، مدیریت و منابع و دفتر آمار و فناوری اطلاعات سازمان؛
ج ـ اصلاح 1400/10/29 ـ دستورالعمل «مراقبت پس از خروج» بـه پیشنهاد معاونت سلامت، اصلاح و تربیت.
این آیین نامه مشتمل بر سیصد و چهل و دو ماده، در تاریخ 1400/02/20 بـه تصویب رییس قوه قضاییه رسید و از تاریخ تصویب لازم الاجرا است و آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی مصوب 1384 با اصلاحات بعدی، آیین نامه اجرایی کانون اصلاح و تربیت مصوب 1347 و دیگر آیین نامه ها، دستورالعمل ها و بخشنامه های مغایر ملغی است.
رییس قوه قضاییه ـ سید ابراهیم رییسی
