دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص مصوب 1404/10/21

دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص مستند به ماده 13 آیین نامه پیشگیری از انباشت مطالبات غیرجاری بانکی 1397، مصوب 1404/10/21

 

شناسنامه دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص:

شماره روزنامه رسمی :  23558
تاریخ روزنامه رسمی: 1404/11/20
شماره ابلاغ: 181765
تاریخ ابلاغ: 1404/10/29
مرجع تصویب: هیات وزیران
تاریخ تصویب: 1404/10/21 

بیشتر بخوانید:
+  مقررات وصول مطالبات موسسات اعتباری
+  موضوعات بانکی در آراء وحدت رویه قضایی
+  وصول مطالبات بانکی در آراء دیوان عدلت اداری
+  مقررات حسابداران رسمی
+  وصول مطالبات بانک در نظریات مشورتی

 

مقررات مرجع:
+   ماده (13) آیین نامه پیشگیری از انباشت مطالبات غیرجاری بانکی 1397: سازمان حسابرسی و جامعه حسابداران رسمی ایران موظفند ظرف شش ماه از تاریخ ابلاغ این مصوبه، نظام رتبه بندی حسابرسان تحت نظر خود را به گونه ای اجرا نمایند که حسابرسان اشخاص، صرفاً متناسب با شرایط آنان قابل انتخاب باشند.
تبصره 1 ـ حسابرسان مؤسسات اعتباری بر اساس رتبه بندی موضوع این ماده و ضوابط ابلاغی بانک مرکزی و سازمان بورس و اوراق بهادار انتخاب می شوند.
تبصره 2 ـ وزارت امور اقتصادی و دارایی موظف است ظرف سه ماه از تاریخ ابلاغ این مصوبه با همکاری سازمان حسابرسی و جامعه حسابداران رسمی ایران دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص را جهت تصویب به هیئت وزیران ارایه نماید.

 

متن دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص:

 

هیات وزیران در جلسه 1404/10/21 به پیشنهاد وزارت امور اقتصادی و دارایی با همکاری سازمان حسابرسی و جامعه حسابداران رسمی ایران و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و در اجرای تبصره (2) ماده (13) آیین نامه پیشگیری از انباشت مطالبات غیرجاری بانکی موضوع تصویب نامه شماره 176818/ت56173هـ مورخ 1397/12/28 ستاد هماهنگی مبارزه با مفاسد اقتصادی، دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص را به شرح زیر تصویب کرد:

 

ماده 1 ـ  در این دستورالعمل، اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به کار می روند:

1 ـ  سامانه: سامانه ای که جامعه حسابداران رسمی ایران برای تحقق اهداف این دستورالعمل عملیاتی نموده و توسط وزارت امور اقتصادی و دارایی به اشخاص مشمول و سایر استفاده کنندگان برای بهره برداری ابلاغ می شود.

2 ـ  حسابرسان: مؤسسات حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران و شاغلین انفرادی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران و سازمان حسابرسی.

3 ـ  رتبه حسابرسان: شاخصی کمّی، مبتنی بر معیارهای کمّی و کیفی مشخص از جمله کیفیت خدمات، ساختار سازمانی، سوابق حرفه ای و تحصیلی، ارزیابی مدیران و کارکنان و سوابق تخلفاتی که بیانگر عملکرد حرفه ای حسابرسان است.

4 ـ  اشخاص مشمول: اشخاص موضوع ماده (2) آیین نامه اجرایی تبصره (4) قانون استفاده از خدمات تخصصی و حرفه ای حسابداران ذی صلاح به عنوان حسابدار رسمی موضوع تصویب نامه شماره 28423/ت17790هـ مورخ 1379/7/3 با اصلاحات بعدی.

5 ـ  آیین نامه نظارت حرفه ای: آیین نامه نظارت حرفه ای جامعه حسابداران رسمی ایران که در اجرای بند (ج) ماده (17) اساسنامه جامعه حسابداران رسمی ایران مصوب 1378 با اصلاحات بعدی و به منظور نظارت حرفه ای بر مؤسسات حسابرسی و حسابداران رسمی عضو جامعه، توسط هیئت عالی نظارت جامعه حسابداران رسمی ایران تهیه و مطابق با بند (الف) ماده (51) اساسنامه به تصویب وزیر امور اقتصادی و دارایی رسیده است.

 

ماده 2 ـ  رتبه حسابرسان جامعه حسابداران رسمی ایران وفق بند (17) ماده (13) اساسنامه جامعه حسابداران رسمی ایران مصوب 1378 با اصلاحات بعدی با شاخص هایی نظیر نوع و تعداد کارهای خدمات اطمینان بخشی، تعداد شرکا، ترکیب کارکنان حرفه ای، سوابق شکایت ها، احکام انضباطی و خطر (ریسک) حسابرسی و سایر معیارهای مندرج در پرسشنامه های پایش (کنترل) وضعیت مؤسسه حسابرسی و پایش (کنترل) کیفیت کار حسابرسی، مطابق با آیین نامه نظارت حرفه ای صورت خواهد پذیرفت.

 

ماده 3 ـ  حسابرسان تحت نظارت جامعه حسابداران رسمی ایران بر حسب امتیاز پرسشنامه پایش (کنترل) کیفیت کار و پایش (کنترل) وضعیت موسسات حسابرسی و شاغلین انفرادی که مطابق با آیین نامه نظارت حرفه ای تعیین می شوند، به شرح جدول زیر بر اساس میانگین دو امتیاز طبقه بندی می گردند:

میانگین امتیاز مکتسبه براساس جداول بند 1 ماده 3

- طبقه    
از امتیاز تا امتیاز

- الف    
801  تا  1000

- ب    
- 651 تا 800

- ج    
526 تا 650

د    
صفر تا 525

1 ـ  امتیاز کیفیت کار و وضعیت مؤسسات حسابرسی مطابق با آیین نامه نظارت حرفه ای به صورت جداگانه به عنوان مبنای تعیین رتبه حسابرسان به طور سالیانه بر حسب طبقه بندی انجام شده و در دو لیست جداگانه به شرح جداول زیر در پایگاه اطلاع رسانی جامعه حسابداران رسمی ایران منتشر می گردد.

امتیاز مکتسبه وضعیت مؤسسه

- طبقه    
- از امتیاز تا امتیاز

- الف    
851 تا 1000

- ب    
701 تا 850

- ج    
551 تا 700

- د    
صفر  تا  550

 

امتیاز مکتسبه کیفیت کار

طبقه    
از امتیاز    تا امتیاز

الف    
751 تا 1000

ب    
601 تا 750

ج    
501 تا 600

د    
صفر تا 500

 

2 ـ  جامعه حسابداران رسمی ایران موظف است، ظرف شش ماه پس از تاریخ ابلاغ این دستورالعمل، سامانه تحت نظر خود را بر اساس شاخص های این ماده تهیه و طبقات مؤسسات حسابرسی و شاغلین انفرادی را برای انجام حسابرسی اشخاص مشمول موضوع ماده (6) این دستورالعمل مشخص و بهره برداری نماید.

 

ماده 4 ـ  رتبه حسابرسان بر اساس معیارها و ضوابط تعیین شده در چارچوب آیین نامه نظارت حرفه ای، باید بلافاصله پس از ارزیابی، توسط جامعه حسابداران رسمی ایران در سامانه به روزرسانی شود.

 

ماده 5 ـ  هیات عالی نظارت جامعه حسابداران رسمی ایران موظف است، نسبت به صحت سنجی اطلاعات بارگذاری شده در سامانه و نیز رتبه بندی به صورت مستمر نظارت نماید.

 

ماده 6 ـ  به منظور تطابق رتبه حسابرسان با شرایط اشخاص مشمول، اشخاص مزبور بر اساس معیار میانگین جمع دارایی ها و درآمدهای حاصل از فروش کالا و ارائه خدمات به چهار گروه به شرح زیر طبقه بندی می شوند:

- طبقه اشخاص مشمول : میانگین جمع دارایی ها و درآمدهای حاصل از فروش کالا و ارائه خدمات

الف : مساوی و یا بیش از 50،000 برابر حداقل نصاب معاملات متوسط قانون برگزاری مناقصات

ب : مساوی و یا بیشتر از 16،000 برابر و کمتر از 50،000 برابر حداقل نصاب معاملات متوسط قانون برگزاری مناقصات

ج : مساوی و یا بیشتر از 3،000 برابر و کمتر از 16،000 برابر حداقل نصاب معاملات متوسط قانون برگزاری مناقصات

د : کمتر از 3،000 برابر حداقل نصاب معاملات متوسط قانون برگزاری مناقصات

 

1 ـ  محاسبه میانگین جمع دارایی ها و درآمدهای حاصل از فروش کالا و ارائه خدمات بر اساس آخرین صورت های مالی سالانه حسابرسی شده صورت می پذیرد. در صورت الزام اشخاص مشمول به ارائه صورت های مالی تلفیقی/ مجموعه، مطابق با استانداردهای حسابداری، آخرین صورت های مالی سالانه حسابرسی شده تلفیقی/ مجموعه، ملاک عمل قرار می گیرد.

تبصره  ـ  اشخاص مشمولی که برای سال اول حسابرسی می شوند، می توانند از مؤسسات حسابرسی هر یک از رتبه ها استفاده نمایند.

 

2 ـ  اشخاص مشمول موظفند با توجه به رتبه خود، که براساس جدول موضوع ماده (6) این دستورالعمل تعیین شده است، حسابرس مستقل و بازرس قانونی را از میان مؤسسات حسابرسی که رتبه آنها در همان رتبه یا رتبه بالاتر ارزیابی شده اند، انتخاب نمایند.

 

3 ـ  مؤسسات حسابرسی با در نظر داشتن آیین نامه سقف مجاز ارائه خدمات تخصصی و حرفه ای توسط اعضای جامعه حسابداران رسمی ایران مصوب 1394 وزیر امور اقتصادی و دارایی با اصلاحات بعدی و سایر مقررات ذی ربط می توانند اقدام به پذیرش کار نمایند. مؤسسات حسابرسی مجاز نیستند، حسابرس و بازرس قانونی اشخاص مشمول که در رتبه های بالاتر از رتبه مؤسسه آن ها قرار دارند، پذیرش نمایند.

تبصره  ـ  برای شاغلین انفرادی طبقه (د) جدول موضوع ماده (6) اعمال خواهد شد.

 

4 ـ  مسئولیت رعایت این ماده حسب مورد به عهده مجامع عمومی اشخاص مشمول و مؤسسات حسابرسی و شخص حسابدار رسمی شاغل انفرادی می باشد.

 

5 ـ  صورت های مالی اشخاص مشمول که برخلاف ضوابط این دستورالعمل مورد حسابرسی قرار گرفته باشد، معتبر نبوده و به آن شناسه یکتا موضوع ماده (7) دستورالعمل اجرایی ماده (11) آیین نامه پیشگیری از انباشت مطالبات غیر جاری بانکی مصوب 1397 ستاد هماهنگی مبارزه با مفاسد اقتصادی تعلق نمی گیرد.

 

ماده 7 ـ  دستگاه های نظارتی از جمله بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، سازمان بورس و اوراق بهادار و همچنین کارگروه انتخاب حسابرس موضوع تصویب نامه شماره 3300/ت39037ک مورخ 1387/1/19، می توانند در محاسبه رتبه مؤسسات حسابرسی و طبقه اشخاص مشمول تحت الزامات خود، از نتایج رتبه بندی و طبقه بندی این دستورالعمل استفاده نمایند. جامعه حسابداران رسمی ایران و هیئت عالی نظارت، پایش (کنترل) وضعیت و پایش (کنترل) کیفیت کار مؤسسات حسابرسی تحت الزامات دستگاه های فوق الذکر را هر سال ارزیابی و امتیاز کسب شده را تا پایان خرداد ماه سال بعد در اختیار دستگاه های مذکور قرار دهند.

اشخاص مشمول الزامات سازمان بورس و اوراق بهادار و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران باید حسابرس مستقل و بازرس قانونی خود را با رعایت الزامات آن سازمان و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران انتخاب نمایند.

 

ماده 8 ـ  سازمان حسابرسی که مطابق با تبصره (2) ماده واحده قانون تشکیل سازمان حسابرسی مصوب 1362 با اصلاحات و الحاقات بعدی، عهده دار وظایف بازرس قانونی و امور حسابرسی سالانه مؤسسات و شرکت های تحت پوشش دولت می باشد و عمده شرکت های تحت رسیدگی سازمان در طبقه (الف) اشخاص موضوع ماده (6) این دستورالعمل قرار می گیرند، مقررات مرتبط با مؤسسات سطح (الف ) در این دستورالعمل برای سازمان مذکور اعمال خواهد شد.

 

ماده 9 ـ  نظارت بر حسن اجرای این دستورالعمل و ارائه گزارش لازم به دبیرخانه ستاد هماهنگی مبارزه با مفاسد اقتصادی، به عهده وزارت امور اقتصادی و دارایی است.

 

محمدرضا عارف ـ معاون اول رئیس جمهور

###########

مضمون دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص:

این مصوبه یک چارچوب الزام‌آور برای رتبه‌بندی مؤسسات و حسابرسان فردی و همچنین تطابق آن‌ها با شرایط اشخاص تحت رسیدگی ایجاد می‌کند.

هدف اصلی، افزایش کیفیت حسابرسی و کاهش ریسک‌های مرتبط با گزارش‌های مالی از طریق تناسب سطح صلاحیت حسابرس با اندازه و پیچیدگی واحد اقتصادی است.

پایه رتبه‌بندی حسابرسان، بر امتیازهای کمی و کیفی از جمله کیفیت کار، ساختار سازمانی، سوابق و تخلفات استوار است. این امتیازها سالانه محاسبه و حسابرسان در چهار طبقه «الف» تا «د» قرار می‌گیرند.

اشخاص مشمول نیز بر اساس میانگین دارایی‌ها و درآمد، به چهار گروه «الف» تا «د» تقسیم می‌شوند. هر شخص باید حسابرس خود را از میان حسابرسان هم‌رتبه یا بالاتر انتخاب کند.

نظارت بر اجرا بر عهده وزارت امور اقتصادی و دارایی است. حسابرسان و اشخاص مشمول ملزم به رعایت این دستورالعمل هستند و در صورت تخلف، صورت‌های مالی فاقد اعتبار خواهند بود.

این نظام، به دستگاه‌های نظارتی مانند بانک مرکزی و سازمان بورس اجازه می‌دهد تا از نتایج این رتبه‌بندی در مقررات تخصصی خود استفاده کنند.

#############

حقوق، تکالیف و نکات مهم دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص:

ماده 1 (تعاریف):
- تعریف مشخصی از «حسابرسان»، «رتبه حسابرسان» و «اشخاص مشمول» ارائه می‌دهد تا دامنه شمول دستورالعمل روشن باشد.

ماده 2 (مبنای رتبه‌بندی):
- رتبه‌بندی حسابرسان بر اساس شاخص‌های کمی و کیفی مانند نوع و تعداد کارها، ساختار نیروی انسانی، سوابق شکایت و تخلفات انجام می‌شود.

ماده 3 (طبقه‌بندی حسابرسان):
- حسابرسان بر اساس میانگین امتیاز «وضعیت مؤسسه» و «کیفیت کار» در چهار طبقه «الف» تا «د» قرار می‌گیرند.
- نکته مهم: حداقل امتیاز برای قرارگیری در طبقه «الف» کیفیت کار، 751 و برای وضعیت مؤسسه، 851 است.
- تکلیف: جامعه حسابداران موظف است ظرف شش ماه پس از ابلاغ، سامانه رتبه‌بندی را راه‌اندازی و طبقات را مشخص کند.

ماده 4 (به‌روزرسانی):
- تکلیف: جامعه حسابداران رسمی باید رتبه حسابرسان را بلافاصله پس از ارزیابی در سامانه به‌روز کند.

ماده 5 (نظارت):
- تکلیف: هیئت عالی نظارت جامعه حسابداران موظف به نظارت مستمر بر صحت اطلاعات و رتبه‌بندی در سامانه است.

ماده 6 (تطابق حسابرس با شخص مشمول):
- اشخاص مشمول بر اساس میانگین دارایی و درآمد به چهار گروه «الف» تا «د» تقسیم می‌شوند.
- تکلیف اشخاص: اشخاص مشمول باید حسابرس/بازرس خود را تنها از میان مؤسسات هم‌رتبه یا بالاتر انتخاب کنند.
- تکلیف مؤسسات: مؤسسات حسابرس مجاز نیستند مسئولیت حسابرسی اشخاصی که در رتبه بالاتر از مؤسسه قرار دارند را بپذیرند.
- تبصره ماده 6: برای اشخاصی که برای سال اول حسابرسی می‌شوند، محدودیت رتبه‌ای وجود ندارد و می‌توانند از هر رتبه‌ای استفاده کنند.
- تبصره دیگر ماده 6: برای حسابرسان انفرادی شاغل، فقط اشخاص در طبقه «د» می‌توانند انتخاب شوند.
- نکته مهم و ضمانت اجرا: صورت‌های مالی حسابرسی شده برخلاف این ضوابط، معتبر نیست و شناسه یکتای لازم را دریافت نمی‌کند.
- مسئولیت: رعایت این ماده بر عهده مجمع عمومی شخص مشمول، مؤسسه حسابرسی و حسابرس انفرادی است.

ماده 7 (کاربرد برای دستگاه‌های نظارتی):
- حق: دستگاه‌های نظارتی مانند بانک مرکزی و سازمان بورس می‌توانند از نتایج این رتبه‌بندی در مقررات خود استفاده کنند.
- تکلیف: جامعه حسابداران باید نتایج ارزیابی مؤسسات تحت نظر این دستگاه‌ها را سالانه به آن‌ها ارائه دهد.
- تکلیف اشخاص تحت نظارت تخصصی: اشخاص تحت شمول سازمان بورس و بانک مرکزی، علاوه بر این دستورالعمل، باید الزامات تخصصی آن نهادها را نیز رعایت کنند.

ماده 8 (سازمان حسابرسی):
- نکته مهم: مقررات مربوط به مؤسسات رتبه «الف» برای سازمان حسابرسی (به عنوان بازرس قانونی شرکت‌های دولتی) اعمال می‌شود.

ماده 9 (نظارت نهایی):
- تکلیف: وزارت امور اقتصادی و دارایی مسئول نظارت بر حسن اجرای این دستورالعمل و گزارش به دبیرخانه ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی است.

مقایسه دستورالعمل رتبه بندی حسابرسان و نحوه تطابق آنان با شرایط اشخاص با سایر مقررات مرتبط و نقاط قوت و ضعف:

نقاط قوت:

- این دستورالعمل تکلیف قانونی مبهم ماده 13 آیین‌نامه پیشگیری از انباشت مطالبات غیرجاری (مصوب 1397) را عملیاتی کرده و یک چارچوب شفاف و قابل اجرا ایجاد می‌کند.

- با ایجاد یک نظام رتبه‌بندی واحد و متمرکز تحت نظر جامعه حسابداران، از پراکندگی و تداخل معیارهای مختلف دستگاه‌ها جلوگیری می‌کند و وحدت رویه ایجاد می‌نماید.

- به دستگاه‌های تخصصی نظارتی مانند بانک مرکزی و سازمان بورس اجازه می‌دهد تا از نتایج این نظام یکپارچه استفاده کنند که هماهنگی مقررات را افزایش می‌دهد.

- ضمانت اجرایی قوی دارد؛ زیرا صورت‌های مالی حسابرسی شده برخلاف مقررات را فاقد اعتبار و شناسه یکتا می‌داند که انگیزه قوی برای رعایت ایجاد می‌کند.

- با تفکیک حسابرسان و اشخاص به چهار طبقه، تناسب منطقی بین پیچیدگی واحد اقتصادی و صلاحیت حسابرس برقرار می‌سازد.

نقاط ضعف و چالش‌ها:

- موفقیت این نظام کاملاً وابسته به دقت، صحت و بی‌طرفی فرآیند ارزیابی و امتیازدهی جامعه حسابداران است. هر ضعفی در نظارت حرفه‌ای، کل نظام را خدشه‌دار می‌کند.

- ممکن است برای مؤسسات تازه‌تأسیس یا کوچک‌تر که در رتبه‌های پایین‌تر قرار می‌گیرند، ایجاد محدودیت در پذیرش کار کند و بازار را برای آن‌ها تنگ نماید.

- تبصره ماده 6 که انتخاب حسابرس در سال اول را آزاد گذاشته، می‌تواند راهی برای دور زدن مقررات باشد؛ زیرا پس از یک سال، تغییر حسابرس می‌تواند برای واحد اقتصادی دشوار یا پرهزینه باشد.

- معیار محاسبه رتبه اشخاص (میانگین دارایی و درآمد) اگرچه کمّی و شفاف است، اما ممکن است سایر شاخص‌های پیچیدگی مانند پراکندگی جغرافیایی، تنوع فعالیت یا ریسک ذاتی صنعت را به خوبی منعکس نکند.

- امکان دارد منجر به تمرکز بیشتر کارهای حسابرسی شرکت‌های بزرگ در دست چند مؤسسه محدود رتبه «الف» شود و رقابت را کاهش دهد.

- هماهنگی کامل با الزامات خاص و گاه سخت‌گیرانه‌تر دستگاه‌هایی مانند بانک مرکزی و سازمان بورس نیازمند نظارت و پیگیری دقیق است تا تعارض پیش نیاید.

محتوی کاربردی برای وکلا:

وکلای پرونده‌های تجاری و دعاوی مرتبط با شرکت‌ها باید این دستورالعمل را به دقت مطالعه کنند زیرا بر اعتبار صورت‌های مالی که اغلب به عنوان سند در دادگاه مطرح می‌شوند، تأثیر مستقیم دارد.

در دعاوی مرتبط با تخلفات مدیران، گزارش بازرس قانونی یا حسابرس مستقل از اسناد کلیدی است. اکنون باید پیش از استناد، از رعایت مقررات تطابق رتبه حسابرس با شرکت مطابق مواد 3 و 6 اطمینان حاصل کنید.

اگر صورت‌های مالی شرکت برخلاف این دستورالعمل تهیه شده باشد (مثلاً شرکت رتبه «ب» از حسابرس رتبه «ج» استفاده کرده باشد)، می‌توان به استناد بند 5 ماده 6، آن صورت‌های مالی را فاقد اعتبار قانونی دانست و از استناد طرف مقابل به آن جلوگیری کرد.

در تنظیم یا بازنگری اساسنامه و آیین‌نامه داخلی شرکت‌های مشاوره حقوقی، باید سازوکار انتخاب حسابرس و بازرس قانونی در مجامع عمومی را به گونه‌ای پیش‌بینی کرد که مطابق با ماده 6 این دستورالعمل باشد تا از بی‌اعتباری گزارش‌های مالی جلوگیری شود.

برای موکلینی که در سال اول فعالیت قرار دارند، طبق تبصره ماده 6 می‌توان با آزادی عمل بیشتری حسابرس انتخاب کرد، اما باید برای سال‌های بعد برنامه‌ریزی مناسب صورت گیرد.

در دفاع از حسابرسان در پرونده‌های تخلف حرفه‌ای یا اداری، رتبه‌بندی و امتیازهای موضوع این دستورالعمل می‌تواند به عنوان معیاری از استانداردهای حرفه‌ای مورد استناد قرار گیرد.

وکلای شرکت‌های تحت نظارت سازمان بورس یا بانک مرکزی باید توجه داشته باشند که این شرکت‌ها علاوه بر این دستورالعمل، ملزم به رعایت مقررات سخت‌گیرانه‌تر آن نهادها نیز هستند (ماده 7). بنابراین بررسی همزمان هر دو دسته مقررات ضروری است.